W 1958 r., znakomity znawca czasów Jana Sobieskiego, Profesor Janusz Woliński zasygnalizował potrzebę podjęcia nowych badań historycznych nad wojskowością koronną i litewską za panowania Jana III. Postulował wówczas pilne zajęcie się wybranymi zagadnieniami badawczymi, a więc takimi jak np. analiza niektórych kampanii wojennych czy sprawy organizacyjno-wojskowe, ocena sztuki wojennej Sobieskiego oraz jego pracy dowódczej, biografistyka wojskowa, a nawet zbadanie ówczesnej strategii, sztuki operacyjnej i taktyki wojska polskiego w drugiej połowie XVII w.1

Od 1960 r. polska historiografia wojskowa systematycznie już realizowała wytyczone przez Janusza Wolińskiego cele naukowe, zwłaszcza w postaci dorobku Jana Wimmera, wybitnego badacza wojskowości nowożytnej oraz autora wielu klasycznych monografii naukowych2. Posiadali oni, także nadal posiadają, niezaprzeczalny wpływ na wybór zainteresowań naukowych kolejnych pokoleń historyków i podejmowane zadania badawcze czy wreszcie tworzenie w kręgach akademickich środowisk zajmujących się problematyką historyczno-wojskową doby Jana III Sobieskiego3.

Pierwszeństwo w tym krótkim przeglądzie oddajmy kobietom, które zajęły się bardzo istotnymi problemami związanymi z szeroko rozumianym życiem rodzinnym Jana Sobieskiego4, działalnością jego latyfundium magnackiego5, mecenatem naukowym i artystycznym6, także propagandą polityczną dworu królewskiego Sobieskich7. Wymieniamy jedynie najważniejsze monografie, i najlepsze pod względem naukowym rozprawy, bo nie sposób w tym miejscu przypomnieć bardzo bogaty dorobek polskiej historiografii, odnoszący się do czasów hetmaństwa czy panowania Jana Sobieskiego, np. w badaniach nad ówczesnym parlamentaryzmem i nowożytną biografistyką, na czele z klasyczną już biografią hetmana i monarchy autorstwa Zbigniewa Wójcika8.

W aspekcie opisu i analizy działań wojennych dorobek polskich badaczy jest dość zróżnicowany – i tak, wojna polsko – turecka w latach 1672 – 1676 posiada wprawdzie monografię naukową opublikowaną w 2009 r., ale nadal pewne fragmenty zmagań zbrojnych, głównie z perspektywy tureckiej, można poddać pogłębionej analizie historyczno-wojskowej9. Jej autor nie miał także dostępu m.in. do archiwaliów niemieckich, moskiewskich i białoruskich, stąd konieczność ich wykorzystania i nowego spojrzenia na wspomniany konflikt zbrojny Rzeczypospolitej z Imperium Osmańskim.

Kampania wiedeńska 1683 r. posiada już rzetelną naukową monografię z 1983 r. autorstwa znakomitego historyka wojskowości Jana Wimmera, zatem opis i analiza odsieczy wiedeńskiej oraz jej generalne oceny nadal pozostają aktualne w dorobku polskiej historiografii wojskowej10.

Dość krytycznie natomiast przedstawia się sytuacja literatury historycznej dla naukowego poznania kolejnego etapu zmagań zbrojnych, w latach 1684 -1696 (1699), bowiem posiadamy opracowania dla kilku wybranych kampanii wojennych. Kampania żwaniecka 1684 r. została już opisana11, podobnie jak i wyprawa bukowińska w 1685 r.12, natomiast kampanię mołdawską 1686 r. Jana III opisano jeszcze przed wojną13, zaś kampania kamieniecka w 1687 r. znalazła analizę jedynie w dwóch artykułach14.

Po 1687 r. nastąpiła wyraźna luka w zainteresowaniach naszych badaczy – więc następne kampanie wojenne (zwane kamienieckimi) z lat 1688 i 1689 nadal oczekują na pogłębione studia historyczno-wojskowe. W 2016 r. ukazał się artykuł o kampanii mołdawskiej w 1690 r.15, a w 2015 r. wyszła drukiem zapomniana publikacja, pochodząca z 1948 roku i dotycząca analizy kampanii mołdawskiej Jana III Sobieskiego w 1691 r.16

Kolejny etap zmagań polsko – tureckich w latach 1692 -1696 (1699) nadal oczekuje na zainteresowanie polskich badaczy, ponieważ warto przypomnieć że były to lata dość istotne dla ówczesnej wojskowości polskiej i litewskiej. W tym właśnie okresie przez zbudowanie sieci fortów, z Okopami Świętej Trójcy na czele, także w północnej Mołdawii, podjęto blokadę tureckiego Kamieńca Podolskiego, co przyniosło kilka taktycznych zwycięstw nad siłami tureckimi i tatarskimi (m.in. w latach 1692, 1694, 1695). Ten ostatni rok jest dość ważny, bowiem ówczesne działania obronne we Lwowie doczekały się jedynie artykułu17.

Kolejne działania zbrojne w latach 1696 -1699 oceniamy mniej pozytywnie – jedynie kampania podhajecka doczekała się analizy historyczno-wojskowej z 1966 r.18, lecz już publikacja artykułów dotyczących zakończenia w 1699 r. wojny Ligi Świętej z Imperium Osmańskim z 2003 r. przyniosła wiele bardzo interesujących artykułów19. Dodajmy także, że najazd czambułów tatarskich w 1699 r. na ziemie polskie, wraz z analizą dokonanych tu zniszczeń, został także opisany w ostatnich latach20.

Ogólne opisy wspomnianych działań wojennych odnajdziemy w dawnych publikacjach – przedwojennych21 i powojennych22, toteż generalnie polecam historykom syntetyczne opracowanie wojny polsko – tureckiej w latach 1684-1699, ukazane na szerokiej panoramie wydarzeń politycznych i militarnych w państwach – członkach Świętej Ligi zmagających się z siłami tureckimi.

Przechodząc do dorobku historiografii w zakresie organizacji sił zbrojnych Rzeczypospolitej w czasach Jana III Sobieskiego, należy stwierdzić że oceny jej są pozytywne – dysponujemy bowiem klasyczną już monografią na temat koronnych sił zbrojnych, a także obszernym artykułem na temat wojskowości litewskiej w XVII w.23

Pomimo sporego już zainteresowania dziejami kawalerii polskiej w drugiej połowie XVII w., nie doczekaliśmy się naukowej syntezy tego rodzaju wojska ówczesnej Rzeczypospolitej. Ostatnie próby młodych badaczy pozostawiają jednak wiele do życzenia, to głównie z powodu braku warsztatu historyczno -wojskowego i braku wykorzystania źródeł rękopiśmiennych. Wystarczy zatem wspomnieć nieudaną monografię jazdy polskiej w czasach Wazów24, również podobną syntezę husarii25 i jazdy kozackiej26. Na tym tle fachowo prezentują się monografie dotyczące husarii koronnej w latach 1672 – 167627 i chorągwi lekkich w drugiej połowie XVII w.28 A takie ogólne z konieczności rozważania prowadzą do oczywistego wniosku, że należy podjąć wysiłki w celu napisania w niedalekiej przyszłości syntezy tego najbardziej polskiego rodzaju wojska – jazdy koronnej i litewskiej w czasach Jana III Sobieskiego.

O wiele korzystniej przedstawia się sytuacja dotycząca dziejów piechoty koronnej – dysponujemy zatem znakomitą monografią tego rodzaju sił zbrojnych autorstwa Jana Wimmera z 1978 r.29 Ale już dragonia, ulubiona przecież formacja Jana III Sobieskiego, nie posiada naukowej syntezy30. A ta ostatnia zasługuje na szczególną uwagę polskich badaczy, ponieważ właśnie w tymże okresie dragonia europejska przekształca się z formacji pieszych w konne, kiedy tymczasem polskie jednostki praktycznie znikają z sił zbrojnych dawnej Rzeczypospolitej.

Widoczne są natomiast szczególne zaniedbania w odniesieniu do dziejów artylerii w czasach Jana III Sobieskiego, pomimo zgromadzenia w kraju wielu zasobów rękopiśmiennych, m.in. w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu, gdzie znajdują się elementy archiwum korpusu artylerii koronnej, nie wspominając również o zasobach zagranicznych. Kilka ostatnich artykułów o charakterze przyczynkarskim nie wypełnia dotkliwej luki, toteż stoję na stanowisku że jest to bardzo pilne zadanie badawcze, stojące przed historykami.

Niezbyt wiele wiemy także na temat funkcjonowania inżynierii wojskowej w czasach Jana III Sobieskiego, toteż problem ten wymaga pogłębionych już badań naukowych, tym bardziej że zostały poczynione w tym zakresie pewne próby zrealizowane w postaci monografii i artykułów naukowych31.

Po znakomitych studiach Mirosława Nagielskiego o organizacji i funkcjonowaniu formacji gwardii królewskich za panowania ”dwóch ostatnich Wazów” należy podjąć opracowanie syntezy regimentów (komputowych oraz nadwornych) za panowania Jana III Sobieskiego. Problematyka taka posiada solidną i rozpoznaną bazę dokumentacyjną, zaś wypracowane wzory można zastosować również przy zidentyfikowaniu i opracowaniu wymienionego tutaj zagadnienia badawczego32.

Z zadowoleniem odnotowujemy zainteresowanie historyków wybranymi, a szkoda że nie w ujęciu syntetycznym, rodzajami służb wojskowych, takimi jak sądownictwo wojskowe, ale już m.in. wojskowa służba zdrowia oraz logistyka wojskowa za czasów Jana III Sobieskiego nadal oczekują na historyka33.

W odniesieniu do pozostałych rodzajów sił zbrojnych dysponujemy pracą omawiającą oddziały pospolite ruszenia34 oraz syntezą wojsk powiatowych35, nadal natomiast czeka na swojego historyka problematyka wojsk prywatnych i nadwornych, niezwykle istotna dla poznania ogólnej kondycji sił zbrojnych w Rzeczypospolitej Jana III Sobieskiego.

Z przykrością jednak oceniamy brak zainteresowania młodych historyków wojskowością litewską w drugiej połowie XVII w., lecz mamy nadzieję że powyższa problematyka znajdzie także w przyszłości swego badacza, nawiązującego do dotychczasowego dorobku historyczno-wojskowego w odniesieniu do Wielkiego Księstwa.

Mimo znacznego postępu w badaniach nad wojskowością kozacką w tym okresie, relacje Jana III Sobieskiego z hetmanami kozackimi i starszyzną czy rzeczywisty wpływ monarchy na niektórych pułkowników, np. Semena Palija, nie jest dostatecznie zbadany. Zachęcam do dokonania rzetelnej i naukowej syntezy ówczesnych relacji polsko – kozackich, także w aspekcie stosunków z Rosją, Chanatem Krymskim i Imperium Osmańskim, w postaci monografii.

Nadal pozostaje do uzupełnienia problematyka konfederacji wojskowych w czasach Jana III Sobieskiego. Brakuje opracowania projektów organizacji związków w wojsku koronnym oraz litewskim w latach 90., a zwłaszcza prób zawiązania konfederacji w 1694 r. czy jej zorganizowania w latach 1696 -1697, ale przede wszystkim znalezienia rzetelnej odpowiedzi na zasadnicze pytanie – dlaczego w „czasach Sobieskiego” nie doszło do zorganizowania konfederacji wojskowej na miarę tych z czasów jego poprzedników.

Z zadowoleniem przyjmujemy natomiast pogłębienie badań historycznych nad zagadnieniem patronatu wojskowego, tak znakomicie opracowanym dla pierwszej połowy XVII w., w wymiarze koronnym i litewskim. Bardzo dobrym przykładem rzetelnej monografii naukowej jest najnowsza praca o roli wojska koronnego w życiu publicznym państwa w latach 1669 -1673.36

Tymczasem biografistyka wojskowa dotycząca czasów Jana Sobieskiego pozostawia wiele do życzenia, jedynie problem prozopografii został w pewien sposób zidentyfikowany i zanalizowany w ostatnich latach37. Także i biografie opublikowane przez niektórych historyków, m.in. generała Marcina Kątskiego i hetmana Stanisława Potockiego, są ogólne, raczej o charakterze popularno-naukowym niż w wymiarze naukowym38. Posiadamy już biografie hetmanów koronnych i litewskich39,generałów artylerii koronnej40 i wybranych dowódców kozackich41, jednak nadal czekamy na rzetelne i naukowe syntezy dotyczące hetmanów koronnych, m.in. Mikołaja H. Sieniawskiego, ale zwłaszcza wielce zasłużonego generała artylerii Marcina Kątskiego. Ta ostatnia winna wyjaśnić ostatecznie wiele szczegółów biograficznych z życia generała, m.in. dokonać analizy jego koligacji rodzinnych i majątku, nawet wykształcenia, lecz głównie skupić się na ocenie pracy organizacyjnej i dowódczej Kątskiego – w czasach Jana III Sobieskiego.

Pozostaje jeszcze spora grupa wyższych dowódców wojskowych np. środowiska regimentarzy czy generałów, których szczegółowe biografie, mogłyby uściślić m.in. skład personalny oraz funkcjonowanie „grup wojskowych”, które wspierały poczynania polityczne Jana III w latach 80. i 90. XVII w.

Pozostawiamy na marginesie zagadnienie publikacji źródeł historycznych i historyczno-wojskowych, zwłaszcza dotyczących okresu po 1683 r., bowiem ułatwiony dostęp do zbiorów niemieckich i białoruskich pozwala na podjęcie i zrealizowanie nowych wyzwań edytorskich. Powinny one kontynuować plany naukowe, podjęte niegdyś przez Profesorów – Janusza Wolińskiego czy Jana Wimmera – naszych wybitnych badaczy wojskowości czasów Sobieskiego.

Oceniając perspektywy omawianych już badań historyczno – wojskowych, zauważam pilną konieczność opracowania syntezy wojny polsko – tureckiej w okresie powiedeńskim, dziejów kawalerii polskiej i korpusu artylerii w drugiej połowy XVII w., a zwłaszcza syntezy sztuki dowódczej Jana III Sobieskiego.

Widzę także potrzebę podjęcia opracowań naukowych na nowych polach badawczych, a pośrednio dotyczących badań historyczno – wojskowych doby Jana III Sobieskiego. Powinny to być takie zagadnienia, jak np. socjotopografia wojskowa, genealogia wojskowa, ceremoniał wojskowy oraz życie codzienne w wojsku polskim drugiej połowy XVII wieku, na temat których nie posiadamy dotychczas pełnego i rzetelnego rozpoznania naukowego.

1 J.Woliński, Wojskowość polska w dobie Jana III Sobieskiego (stan i problemy badań), [w:] Tenże, Z dziejów wojny i polityki w dobie Jana Sobieskiego, red. M. Anusiewicz, Warszawa 1960, s.186-192 – referat wygłoszony dnia 14 IX 1958 r. na posiedzeniu Sekcji Historii Wojskowości VIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie.

2 J.Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965; Tenże, Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, Warszawa 1983.

3 Wystarczy przypomnieć nadal bardzo aktywne środowiska warszawskie (Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego czy Muzeum w Wilanowie, wrocławskie (Uniwersytet Wrocławski) i krakowskie (Uniwersytet Jagielloński).

4 A.Skrzypiec, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2011.

5 M.Ujma, Latyfundium Jana Sobieskiego 1652-1696, Opole 2005.

6 K.Targosz, Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wrocław 1991.

7 A.Czarniecka, Nikt nie słucha mnie za życia… Jan III Sobieski w walce z opozycyjną propagandą (1684-1696), Warszawa 2009.

8 Z.Wójcik, Jan Sobieski 1629-1696, Warszawa 1983.

9 M.Wagner, Wojna polsko-turecka w latach 1672-1676, t. I-II, Zabrze 2009.

10 J.Wimmer, Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, Warszawa 1983.

11 M.Wagner, Kampania żwaniecka 1684 roku, Warszawa 2013.

12 W.Wasilewski, Wyprawa bukowińska Stanisława Jabłonowskiego w 1685 roku, Warszawa 2002.

13 Cz.Chowaniec, Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w 1686 r., Oświęcim 2015 (na podstawie wydania z 1931 r.).

14 J.Maroń, Kilka uwag o niefortunnej kampanii 1687 r., [w:] Śląsk, Polska, Niemcy, red. zbior., Wrocław 1990; M.Wagner, Kampania kamieniecka 1687 r. (przygotowana do druku w 2017 r.).

15 M.Wagner, Kampania mołdawska 1690 roku, [w:] Na wojnie i w szlacheckim dworku. Studia i materiały, red. zbior., Siedlce 2016.

16 P.Smolarek, Kampania mołdawska Jana III roku 1691, Oświęcim 2015 (na podstawie magisterskiej pracy z 1948 r. przygotowali do druku Z.Hundert i M.Wagner).

17 W.Majewski, Najazd Tatarów w lutym 1695 r., Studia i Materiały do Historii Wojskowości, t.IX, 1963.

18 J.Wojtasik, Ostatnia rozprawa zbrojna z Turkami i Tatarami w 1698 roku, Studia i Materiały do Historii Wojskowości, t.XIII, 1967; Tenże, Podhajce 1698, Warszawa 1990.

19 Traktaty karłowickie z 1699 roku i ich następstwa, red. I.Czamańska i W.Szulc, Poznań 2003.

20 A. Gliwa, Ostatni napad tatarski na ziemię przemyską z 1699 r., Studia Historyczne, r. XLIII, 2000.

21 K.Piwarski, Między Francją a Austrią. Z dziejów polityki Jana III w latach 1687-1690, Kraków 1933.

22 M.Wagner, Stanisław Jabłonowski (1634-1702). Polityk i dowódca, t. I-II, Siedlce 1997.

23 J.Wimmer, Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965 (wydanie II poszerzone, Oświęcim 2013); A.Rachuba, Siły zbrojne Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku, Przegląd Wschodni, t. III, 1994.

24 M.Hubka, Jazda polska doby Wazów. Organizacja, uzbrojenie, taktyka, Piotrków Trybunalski 2007.

25 R.Sikora, Fenomen husarii, Warszawa 2013.

26 B.Głubisz, Jazda kozacka w armii koronnej 1549-1696, Poznań 2016.

27 Z.Hundert, Husaria koronna w wojnie polsko-tureckiej 1672-1676, Oświęcim 2012.

28 M.Kosowski, Chorągwie wołoskie w wojsku koronnym w II połowie XVII wieku, Zabrze 2009.

29 J.Wimmer, Historia piechoty polskiej do roku 1864, Warszawa 1978.

30 Mamy informację, że w Instytucie Historycznym UW przygotowywana jest monografia na temat dziejów polskich formacji dragońskich w XVII-XVIII w.

31 B.Dybaś, Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń1998.

32 Według mojej wiedzy w Instytucie Historii UKSW powstaje monografia na temat formacji gwardii królewskiej Jana III Sobieskiego.

33 Natomiast w Instytucie Historycznym UW powstaje rozprawa na temat sądownictwa wojskowego w końcu XVII w.

34 L.A.Wierzbicki, Pospolite ruszenie w Polsce w drugiej połowie XVII wieku. Ostatnie wyprawy z lat 1670-1672, Lublin 2011.

35 D.Kupisz, Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572-1717, Lublin 2008.

36 Z.Hundert, Między buławą a tronem. Wojsko koronne w walce stronnictwa malkontentów z ugrupowaniem dworskim w latach 1669-1673, Oświęcim 2014.

37 M.Wagner, Korpus oficerski wojska polskiego w drugiej połowie XVII wieku, Oświęcim 2015.

38 P.Salamon, Marcin Kazimierz Kątski 1635-1710. Zarys biograficzny, Kraków 2013; R.Golat, Hetman Stanisław Rewera Potocki. Zarys biografii, Warszawa 2014.

39 Zob. drugie wydanie publikacji – Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni i Hetmani litewscy, red. M.Nagielski, Warszawa 2005 i 2006. Na nasze wyróżnienie zasługuje przede wszystkim rzetelna naukowa biografia autorstwa K. Bobiatyńskiego, Michał Kazimierz Pac – wojewoda wileński, hetman wielki litewski. Działalność polityczno-wojskowa, Warszawa 2008.

40 Zob. cykl artykułów biograficznych M. Nagielskiego w toruńskim czasopiśmie Studia Artyleryjskie, t. 2-4, 2011-2012.

41 Zob. popularno-naukowe wydanie – Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, red. zbior., Zabrze 2010.

Prof. dr hab. Marek Wagner (emeritus) – zainteresowania naukowe – historia wojskowości polskiej i powszechnej XVII-XVIII w., biografistyka nowożytna i regionalistyka historyczna.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

*